Chinggis Khaan in Mokum: Het concert van Batzorig Vaanchig in Ruigoord
- 13 mei
- 5 minuten om te lezen
Tijdens een gure Mongoolse winter nam Batzorig Vaanchig zijn ‘morin khuur’ mee bovenop een berg en liet zich filmen met een smartphone. Hij speelde het nummer een ode aan Chinggis Khaan (Chinggis Khaanii Magtaal) waarbij khoomei, in het Nederlands vertaald naar keelzang, vereist is. Die dag was het uitzonderlijk zonnig. De video werd geüpload op zijn YouTube-kanaal. Batzorig was destijds nog vrij onbekend met social media en hoe die werken, maar dat zou gauw veranderen. Anderen wezen hem erop dat zijn video in korte tijd miljoenen keren was bekeken.[i] Door deze virale video groeide hij uit tot een van de bekendste hedendaagse keelzangers en een succesvolle carrière als muzikant volgde. Batzorig componeerde muziek voor games en series, werkte samen met influencers als iShowSpeed en gaat nu op zijn eerste solotour door Europa. Tot verbazing van hem en zijn team verkochten de shows in rap tempo uit. Zo ook zijn tweede optreden van deze tour in Amsterdam op vrijdag 17 april. Dit optreden was in de kerk van vrijplaats Ruigoord. In deze blog vertel ik over dit concert en de randprogrammering.
Dat er een show in Ruigoord was, en überhaupt een solotour door Europa is te danken aan Rowan Hartsuiker. Hartsuiker is een Nederlandse keelzanger en Batzorig’s tourmanager. Hartsuiker is een groot liefhebber van Mongolië en de muziektraditie. Hij kende Batzorig vooral als lid van bekende Mongoolse muziekensembles. Ze hebben elkaar voor het eerst ontmoet in 2009 in Ulaanbaatar tijdens een keelzangcompetitie en zijn sindsdien in contact gebleven. Hartsuiker omschrijft hem als “een warm en chill persoon die wanneer hij speelt oogt als een reïncarnatie van Chinggis Khaan”. Toen Batzorig aan Hartsuiker vertelde over zijn ambitie om op een solotour te gaan, heeft hij hem daarbij geholpen. Naast het centrale optreden geeft hij ook demonstraties van keelzang en een uitleg over de techniek erachter. Het lichaam wordt als het ware een fluitinstrument. Hartsuiker benadrukte dat deze meer techniek vereist dan de typerende lage klank waar het mee geassocieerd wordt. De keel is slechts een onderdeel van de zang. Bij khoomei is ook het gebruik van de lippen en tong belangrijk om klanken te produceren. Muzikant German Popov een inleiding over de geschiedenis van Mongoolse keelzang. Popov is programmeur van Along the Silk Road, waarbij artiesten uit verschillende delen van Centraal-Azië in Ruigoord hun muziek delen.[ii] De inleiding was vrij algemeen en summier. Wat ik nog niet wist was dat de verspreiding van keelzang in Europa pas begon na de val van het IJzeren Gordijn. Ik had hier graag meer over willen horen, maar ik begrijp de keuze om vooral op de techniek te focussen en niet zozeer een college over Mongoolse geschiedenis te geven.
Na de introductie en de gelegenheid om Mongoolse dumplings en pasteien te halen was het tijd voor het concert. Het was voor mij de eerste keer dat ik keelzang live hoorde. Zoals met veel instrumenten en zang komt het live anders over dan op video. Niet alleen het geluid raakt de luisteraar dieper, ook de techniek wordt zichtbaarder. Het viel mij op dat hij bij het bespelen van de morin khuur soms een vinger onder een van de snaren legt in plaats van erop. De strijkstok hoeft daarnaast soms maar kortstondig in aanraking te komen met de snaren. Batzorig is naast een kundig keelzanger ook iemand met een unieke en imponerende zangstem. Het wisselen tussen het khoomei zingen en regulier zingen is onopvallend en het lijkt Batzorig lichamelijk weinig moeite te kosten. Bij ieder nummer gaf hij een korte beschrijving in het Engels om context toe te voegen. De meeste Mongoolse liederen zijn een ode aan iets of iemand. Batzorig speelde nummers over natuur, paardenkuddes en adellijke figuren uit de tijd van het Mongoolse rijk.
Hij had twee verschillende versies van de morin khuur bij zich. Een met een dierenhuid als klankkast, die tevens te zien is in de video die viraal ging, en een waarvan de klankkast van hout is. De houten variant is tegenwoordig meestal in gebruik en heeft de iconische uit hout gesneden paardenkop bovenaan, vandaar de naam paardenviool. Naast deze strijkinstrumenten demonstreerde Batzorig ook drie verschillende mondharpen. Als eerste een Mongoolse variant van de mondharp zoals die in heel Eurazië in gebruik is. Zijn tweede mondharp was de Khel Khuur die meer lijkt op een dun touw dan een instrument. Eén uiteinde wordt bij de mond geplaatst terwijl het andere los bungelt. Zijn derde voorbeeld was het meest ongewoon omdat het niet oogt als een instrument. Hij liet zien hoe een jachtboog gebruikt kan worden als mondharp door het bovenste uiteinde tegen de mond te houden terwijl de gespannen draad bespeeld werd.
Hierna volgde een pauze waarin we veganistische Mongoolse melkthee kregen. Hartsuiker deed ook een demonstratie door een klein deel van een Urtiin Duu (letterlijk vertaald naar ‘het lange lied’) te spelen. In zijn geheel kan een Urtiin Duu een half uur duren. De naam komt echter niet van de meestal lange duur van de nummers. Het verwijst naar de relatief weinig woorden waaruit de liedtekst bestaat die verspreid over het nummer worden gezongen. Volgens Hartsuiker zit de kracht van het Mongools in het feit dat met weinig woorden veel gezegd kan worden. Tegen het einde van het concert speelde Batzorig ‘that one song you all know’, zoals er daarvoor naar gerefereerd werd. Ondanks dat het een iconisch nummer is had ik het prima gevonden als hij deze ‘hit-song’ had overgeslagen. De setlist was harmonieus en divers. Naast klassieke liederen vergelijkbaar met Chinggis Khaanii Magtaal in tekst en techniek speelde hij ook eigen composities. Ik vond het indrukwekkend om te zien dat Batzorig individueel via khoomei en de morin khuur zoveel gelaagdheid kon brengen in zijn composities. Een hoogtepunt was een nummer waarop het strijken het galopperen van een kudde paarden nabootste, eindigend met een hinnikend geluid uit de morin khuur.
Hartsuiker benoemde dat Mongolië en de geschiedenis van het land de laatste jaren populairder zijn geworden. Het is geen overdrijving om te suggereren dat Batzorig daar een groot aandeel in heeft gehad. Door de historische en culturele context van de muziek mee te geven aan het publiek had het concert voor mij echt een meerwaarde. De liederen reflecteren de trots die in Mongolië nog gevoeld wordt voor de tijd van Chinggis Khaan en het leven op de steppe. Ik vind zelf de moderne geschiedenis even interessant. Toen de Sovjet-Unie viel keerde een meerderheid van de Mongoolse inwoners die sedentair leefde terug naar een nomadisch bestaan. Het komt zelden voor in de geschiedenis dat een bevolking van zo’n omvang deze ‘stap terug’ neemt. Zowel de klimaatomstandigheden als de cultuur hebben daar een rol bij gespeeld. Mongolië heeft veel te bieden voor historici, muziek- en natuurliefhebbers.
Na afloop kwamen mijn vrienden en ik via een zij-uitgang weer uit bij het uitzicht van eindeloze industrieterrein zoals we ze in Ruigoord kennen. Kort daarna liepen Rowan Hartsuiker en Batzorig Vaanchig langs ons en hadden we de mogelijkheid ze persoonlijk te bedanken. Door initiatieven als hun tour worden eeuwenoude muziektradities verspreid en in stand gehouden. Ik raad zeker aan professionele keelzang live bij te wonen. Hun muziek is ook te vinden op streamingdiensten en YouTube.
Golan Verbruggen studeerde antropologie en geschiedenis aan de UvA. Hij houdt zich primair bezig met klimaat- en dierengeschiedenis en de relatie tussen identiteitsvorming en milieu. Naast zijn studie was hij redacteur en vormgever bij Skript.
Opmerkingen