Wortelschieten op de grens

Over Anzaldúa’s Borderlands en de radicaal-feministische Chicanabeweging in de jaren '80

Joosje Holstein

‘Escuché que hay un par de puertorriqueños por ahí, no?’^[i] zegt Bad Bunny tijdens zijn optreden bij Tiny Desk^[ii], misschien wel het kleinste en meest gewilde podium van de Verenigde Staten. Er wordt gejoeld. Bijna iedereen in het publiek is latino en de gehele set spreekt Bad Bunny geen zin Engels. Maar tijdens zijn akoestische uitvoering van het nummer ‘LO QUE PASÓ A HAWAii’ valt er een doodse stilte in het zaaltje.

Quieren quitarme el río y también la playa Ze willen mijn rivier afpakken, en ook het strand

Quieren al barrio mío y que abuelita se vaya Ze willen mijn wijk hebben, en dat oma vertrekt

No, no suelte' la bandera ni olvide' el lelolai Nee, laat de vlag niet los, en vergeet niet de lelolai [trad. liedvorm uit Puerto Rico]

Que no quiero que hagan contigo lo que le pasó a Hawái^[iii] Want ik wil niet dat ze met jou [Puerto Rico] doen wat er is gebeurd in Hawaii (mijn vertaling)

De koloniale ambities van de VS zijn nu, anno 2026, dreigender dan ooit. Daarnaast maakt Trumps ICE het leven van latina’s en latino’s (vanaf hier latinx’s) in de VS ook onzekerder dan ooit. Bad Bunny, één van de meest geluisterde artiesten van dit moment, besluit de VS over te slaan tijdens zijn wereldtour, al heeft hij in het land miljoenen fans. Hij doet dit uit angst dat ICE massa-arrestaties uit zou voeren buiten de poorten van zijn concerten. Een solidariteitskeuze én een politiek statement, natuurlijk. Wel gaf hij een half-time-Superbowloptreden^[iv], wederom bijna volledig in het Spaans. En zo danst de zanger trots en provocerend rond in de marges waar de latinx’s in de VS steeds meer naartoe geduwd worden, onder druk van het huidige politieke klimaat.

Precies over die marges wil ik het in deze blogpost hebben. Een marge is een kantlijn, een ruimte voor iets wat niet een centrale plek op de pagina verdient. Als we het hebben over marginalisatie van bijvoorbeeld bevolkingsgroepen, hebben we het over het systemisch naar de randen van de maatschappij drukken van mensen die blijkbaar minder belangrijk of onwelkom geacht worden. Een marge is ook een grensgebied, een plek waar het één bijna overgaat in het ander.

In 1987 publiceerde Gloria Anzaldúa het boek Borderlands/La Frontera: The New Mestiza^[v]. Anzaldúa was één van de grondleggers van de Chicana-beweging, een radicaal-feministische beweging van Mexicaanse vrouwen (en breder: latina’s) in de VS in de jaren tachtig, die zowel politiek als literair was. Waarom radicaal? Naast dat de beweging daadwerkelijk streefde naar ingrijpende verandering, was het gebruik van dit woord ook een knipoog naar de etymologie ervan: de Chicana’s wilden ruimte opeisen voor hun wortels, hun roots (‘radicaal’ komt van ‘radix’, wat ‘wortel’ betekent in het Latijn). Borderlands werd één van de belangrijkste boeken die de Chicana-beweging voortbracht. Het genre is niet literair en niet theoretisch, maar bevindt zich op het grensgebied daartussenin. De tekstvorm voegt zich daarmee naar de inhoud, die draait om ‘borderlands’: geografische, culturele en/of politieke grensgebieden, marges, tussenruimtes.

Anzaldúa’s Borderlands kwam twee jaar voordat Kimberlé Crenshaw de term ‘intersectionaliteit’ muntte^[vi], die vandaag de dag nog steeds veelvuldig gebruikt wordt binnen de cultuurwetenschappen. De jaren tachtig waren een periode waarin een aantal vrouwen van kleur de emancipatiebewegingen in de VS aan de tand voelde. Vrouwen van kleur, beargumenteerden ze, vallen als het aankomt op die bewegingen tussen wal en schip. Inderdaad, de feministische beweging was veelal wit, de antiracistische beweging bijna uitsluitend man. En dat terwijl vrouwen van kleur juist last hebben van dubbele marginalisatie: op het gebied van ras én van gender. Schrijvers als Crenshaw en dus ook Anzaldúa brachten deze scheve realiteit aan het licht.

Tussen wal en schip. Een liminale ruimte. Limen betekent drempel in het Latijn, de ruimte tussen twee ruimtes in dus. Chicana’s ervoeren deze liminaliteit eigenlijk op twee manieren. Ten eerste in het effect van de dubbele marginalisatie. Daarnaast was het bewonen van liminale ruimte iets wat Chicana’s sowieso al met de paplepel was ingegoten. Als (meestal) tweedegeneratie-immigranten groeiden ze namelijk op tussen twee culturen in: de Latijns-Amerikaanse, en de Noord-Amerikaanse. Dit zorgde vaak voor een intern conflict rondom culturele thema’s als religie en seksualiteit, waar de families die hen opvoedden heel andere ideeën over hadden dan de wereld om ze heen. Dit is dan ook thematiek die veel terugkomt in Chicana-literatuur uit de jaren tachtig. Chicana’s belichaamden eigenlijk een derde cultuur, of zelfs een ‘third country’ zoals Anzaldúa het noemt in Borderlands:

The U.S.-Mexican border es una herida abierta where the Third World grates against the first and bleeds. And before a scab forms it hemorrhages again, the lifeblood of two worlds merging to form a third country – a border culture. Borders are set up to define the places that are safe and unsafe, to distinguish us from them. A border is a dividing line, a narrow strip along a steep edge. A borderland is a vague and undetermined place created by the emotional residue of an unnatural boundary. It is in a constant state of transition. The prohibited and forbidden are its inhabitants. Los atravesados Iive here: the squint-eyed, the perverse, the queer, the troublesome, the mongrel, the mulato, the half-breed, the half dead; in short, those who cross over, pass over, or go through the confines of the ‘normal’.^[vii]

En zo werden de Borderlands ook een metaforische plek voor hen die tussen duidelijke genormaliseerde categorieën invielen.

In de Borderlands van de Chicana’s speelde taal, natuurlijk, een cruciale rol. Engelse en (latinx-) Spaanse elementen werden samengevoegd, vaak door middel van code-switchen, tot een derde taal die soms Spanglish wordt genoemd. Anzaldúa beschrijft de dynamische ontwikkeling van deze taal: ‘[A]t the juncture of cultures, languages cross-pollinate and are revitalized; they die and are born’.^[viii]

Bijna alle schrijfsters binnen de Chicana-beweging schreven in deze taal. Niet alleen omdat Spanglish nou eenmaal de meest natuurlijke manier was voor veel Chicana’s om zich uit te drukken, maar ook als statement. Anzaldúa omschrijft de discriminatie die ze vaak ervoer als klein meisje op school: ‘I remember being caught speaking Spanish at recess – that was good for three licks on the knuckles with a sharp ruler’.^[ix] De publicatie van literatuur waarin Spaanse elementen wél welkom waren, werd ook een manier om bestaansrecht en ruimte te claimen voor de Borderlands.

Het beschermen van Borderland-cultuur is een strijd die ook nu met de dag urgenter wordt. En in dat licht kunnen we ook Bad Bunny’s keuze verklaren om Spaans te spreken tijdens zijn VS-optredens. Al maakt hij door bijna geen woord Engels te gebruiken, misschien nog wel een radicalere keuze.

 Gloria Anzaldúa, door K. Kendall   

Omslag Borderlands

Joosje Holstein schreef in 2021 op het Amsterdam University College haar bachelorscriptie over de Chicanabeweging in de VS, het onderwerp van deze blogpost. In 2024 behaalde ze haar masterdiploma in Comparative Literary Studies aan de Universiteit Utrecht, en momenteel is ze bezig met een interdisciplinaire conservatoriumopleiding.

Instagram: @joosjeholstein

^[i] ‘Ik hoorde een paar Puerto-Ricanen in de zaal, klopt dat?’ (mijn vertaling).

^[ii] ‘Bad Bunny: Tiny Desk Concert’, NPR Music (Washington DC april 2026) 04:03-04:05 https://youtu.be/ouuPSxE1hK4?si=B3YjqOpCST10SsTm (geraadpleegd op 6 mei 2026).

^[iii] Ibidem, 12:19-16:24

^[iv] ‘Bad Bunny’s Apple Music Super Bowl Halftime Show’, NFL (Santa Clara februari 2026) https://youtu.be/G6FuWd4wNd8?si=9ANvgumBB-WhVYJz (geraadpleegd op 6 mei 2026).

^[v] Gloria Anzaldúa, Borderlands/La Frontera: The New Mestiza (San Francisco 1987).

^[vi] Kimberlé Crenshaw, ‘Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics’, The University of Chicago Legal Forum (1989) 139-167.

^[vii] Anzaldúa, Borderlands, 3-4.

^[viii] Ibidem, preface.

^[ix] Ibidem, 53.